Sunday, April 16, 2017

વિસરાતી યાદો...સદા યાદ રહેતાં ગીતો : એપ્રિલ, ૨૦૧૭



હસરત જયપુરી - શંકર જયકિશન સિવાયના સંગીતકારોમાટે લખેલાં ગીતો
હસરત જયપુરી (જન્મ ૧૫ એપ્રિલ, ૧૯૨૨ - અવસાન ૧૭ સપ્ટેમ્બર, ૧૯૯૯)નું મૂળ નામ ઈક઼બાલ હુસ્સૈન હતું. મુંબઈ આવ્યા બાદ નાના મોટાં કામો કરતાં કરતાં તેમનો સંપર્ક રાજ કપૂર સાથે થયો જેને પરિણામે હિંદી ફિલ્મોમાટે તેમણે પહેલું સૉલો ગીત લખ્યું જિયા બેક઼રાર હૈ ('બરસાત',૧૯૪૯). તેમણે લખેલું પહેલું યુગલ ગીત હતું- છોડ ગયે બાલમ. 'બરસાત'માં ઉગેલ, તેમનું શૈલેન્દ્ર સાથેનું, શંકર જયકિશન દ્વારા રચાયેલ ગીતોનું વૃક્ષ વૈવિધ્યપૂર્ણ ફળોનો અઢળક વરસાદ કરતું રહ્યું. સતત થતી રહેતી એ બૌછારમાં, શંકર જયકિશને હસરત અને શૈલેન્દ્ર સિવાય અન્ય ગીતકારોનાં ગીતો પર બહુ અપવાદરૂપ ધૂન રચનાઓ કરી છે, એ વાતની જેટલી નોંધ લેવાય છે તેના પ્રમાણમાં  હસરત જયપુરીએ, અને શૈલેન્દ્રએ પણ, અન્ય ઘણા સંગીતકારો માટે પણ ગીતો લખ્યાં છે તે વાત કદીક વિસારે પડી જવાય છે.
 
 તેમની દીર્ઘ કારકીર્દીમાં હસરત જયપુરીએ પાછલી પેઢીના સજ્જાદ હુસ્સૈનથી લઈને પોતાની પેઢીના સી રામચંદ્ર, મદન મોહન, એસ ડી બર્મનથી માંડીને નવી પેઢીના નદીમ શ્રવણ, આનંદ મિલિંદ કે જતિન લલિત માટે ગીતો લખ્યાં છે. 
તેમની જન્મતિથિએ હસરત જયપુરીને યાદ કરવા માટે આપણે આજે તેમની કારકીર્દીની શરૂઆતથી ૧૯૫૩ સુધીનાં શંકર જયકિશન સિવાયના સંગીતકારોમાટે લખેલાં ગીતોની યાદ તાજી કરીશું.આજના આ લેખમાં આપણે એક સંગીતકારનું એકથી વધારે ગીત નથી સમાવ્યું.
શરૂઅત કરીએ ૧૯૫૦ની ફિલ્મ 'વફ઼ા'થી. આ ફિલ્મમાં હસરતે ત્રણ ગીતો લખ્યાં હતાં જે પૈકી બે વિનોદે અને એક બુલો સી રાનીએ સંગીતબધ્ધ કરેલ છે.
અરમાન ભરા દિલ તૂટ ગયા - વફ઼ા (૧૯૫૦) - મૂકેશ , લતા મંગેશકર - બુલો સી રાની હસરત જયપુરી સંવેદનાત્મક ગીતો લખવામાં પણ માહિર રહેવાના છે તેની પુષ્ટિ અહીંથી જ થવા લાગી છે.
હસરત જયપુરીનાં ગીતોની તવારીખમાં ૧૯૫૧માં 'બડે  સાહબ' નામક એક ફિલ્મ જોવા મળે છે, જેનું સંગીત નિસ્સારે આપ્યું છે. આપણા નેટસંગીત ચાહકોને હજૂ આ ફિલ્મનાં ગીતો હાથ નથી લાગ્યાં જણાતાં. ૧૯૫૧ની બીજી એક ફિલ્મ - ઈમાન - છે જે રજૂ નહોતી થઈ. પરંતુ તેનાં ગીતો યુ ટ્યુબ પર સાંભળવા મળે છે. આ ફિલ્મમાં આશા ભોસલેનાં ત્રણ સૉલો અને તલત સાથેનું એક યુગલ ગીત હસરત જયપુરીએ લખેલ છે.
ઓ જુલ્મી નયના રોયે જા - ઈમાન આશા ભોસલે - પંડિત મોતી રામ
આંકડાઓની દૃષ્ટિએ જોઈએ તો હસરત જયપુરીએ લખેલ આશા ભોસલેનાં સૌ પહેલાંનાં ગીતોનું સ્થાન આ ગીતોને મળે. ભાવની દૃષ્ટિએ પણ કારકીર્દીની શરૂઆતમાં આશા ભોસલેને ફાળે આવેલાં ગીતો કરતાં આ ગીતો નવી કેડી કંડારે છે. હસરત જયપુરીનાં આશા ભોસલે કેવાં, કેટલાં અને કયા કયા સંગીતકારો સાથે ગીતો ગાયાં હશે તે ખૂદ જ એક રસપ્રદ વિષય બની રહે!
૧૯૫૧માં હસરત જયપુરીએ પંડિત મોતીરામ માટે 'લચક' માટે રફી -આશાએ ગાયેલું યુગલ ગીત પણ લખ્યું છે. 
૧૯૫૧માં હસરત જયપુરીની સજ્જાદ હુસ્સૈન સાથેની જુગલબંધી પણ 'સૈંયાં'માં સાંભળવા મળે છે.
ખયાલોંમેં તુમ હો - સૈંયાં (૧૯૫૧) - લતા મંગેશકર - સજ્જાદ હુસૈન
ગીત રચના, વાદ્ય સજાવટ અને ગાયન શૈલી જેવાં દરેક અંગમાં સજ્જાદ હુસૈનની આગવી છાપ અંકિત થયેલ જોવા મળે છે, જેની સાથે હસરતનાં સરળ, ભાવવાહી શબ્દો બહુ સહેલાઈથી ભળી જતા જણાય છે.
૧૯૫૧ની હજૂ એક ફિલ્મ -સૌદાગર-માં હસરત જયપુરીએ હનુમાન પ્રસાદ માટે જી એમ દુર્રાની અને આશા ભોસલેનાં સ્વરમાં ગવાયેલ બે યુગલ ગીતો લખ્યાં હોવાનું જોવા મળે છે. આ ગીતો મને યુટ્યુબ પર મળી નથી શકયાં.
બંકિમ ચંદ્ર ચેટરજીની પ્રખ્યાત નવલકથા 'આનંદમઠ' પરથી એ જ નામની બનેલી ફિલ્મીસ્તાનની ૧૯૫૨ની ફિલ્મ માટે એક ગીત હસરત જયપુરીએ લખ્યું છે.
દિલ કા પૈમાના હો ઉલ્ફતકા હાથ હૈ, જુલ્ફોંકા બાદલ હો, ઝૂમને કી રાત હૈ , પીને કે રાત હૈ - આનંદમઠ (૧૯૫૨)- રાજકુમારી - હેમંત કુમાર
રાજાના દરબારમાં અંગ્રેજ સાહેબોની ખીદમત માટેની મહેફિલ જામી છે. 
૧૯૫૨ની એક અન્ય ફિલ્મ 'અન્નદાતા' માટે હસરત જયપુરીએ પાંચ ગીતો લખ્યાં જે પૈકી જી એમ દુર્રાની-શમશાદનું યુગલ ગીત  તેમજ રફી- શમશાદ -મીના-લતા મંગેશકરનું સમૂહ ગીત યુટ્યુબ પર જોવા નથી મળતાં. લતા મંગેશકરનાં ત્રણ સૉલો ગીતો પૈકી એક ગીત આપણે આજે સાંભળીએ
બહારો કે ડોલે મે, આયી હૈ જવાની, આયી જવાની, આજ અપની અદાઓ પે હુયી હૈ દિવાની - અન્નદાતા (૧૯૫૨) - લતા મંગેશકર - મોહમ્મ્દ શફી
હિંદી ફિલ્મોમાં કંઈ કેટલાય સંગીતકારોને તેમની પ્રતિભા અનુસાર સફળતા નથી મળી.મોહમ્મદ શફી આ સંગીતકારોમાંના એક હતા. પ્રસ્તુત ગીતમાં મોહમ્મદ શફીની પ્રતિભા છતી થાય છે.
૧૯૫૨ની 'બદનામ'માં હસરત જયપુરીને ફાળે લતા મંગેશકરનાં બે અને શંકર દાસગુપ્તાએ ગાયેલે એક સૉલો આવ્યાં હતાં.
યે ઈશ્ક઼ નહીં આસાં - બદનામ (૧૯૫૨) - શંકર દાસગુપ્તા - બસંત પ્રકાશ
આ ઉપરાંત ૧૯૫૨માં હસરત જયપુરીએ બસંત પ્રકાશ માટે 'નિશાન ડંકા' અને 'સલોની' એમ બે અન્ય ફિલ્મો માટે પણ ગીતો લખ્યાં.
૧૯૫૨ની જ એક અન્ય ફિલ્મ 'હમારી દુનિયા'માં હસરત જયપુરીનાં સૉલો ગીતો લતા મંગેશકર, ગીતા દત્ત અને રાજકુમારી એમ ત્રણ ગાયિકાઓએ એક એક કરીને ગાયાં છે, જે પૈકી ગીતા દત્તએ ગાયેલું ગીત મને યુટ્યુબ પર નથી મળ્યું.
રાત અરમાનકી સજી હૈ - હમારી દુનિયા (૧૯૫૨) - રાજકુમારી - શ્યામ બાબુ પાઠક  
જબ તક ચમકે ચાંદ સિતારે, તુમહો હમારે સૈંયા હમ હૈ તુમ્હારે, અપને મિલન કા સ્થા ન છૂટે, હાથોમેં આ કે સજની હાથના છૂટે - નીલમ પરી (૧૯૫૨) - ગીતા દત્ત, જી એમ દુર્રાની - ખુર્શીદ અન્વર
'નીલમ પરી'માં હસરત જયપુરીએ ચાર ગીતો લખ્યાં હતાં. પ્રસ્તુત ગીતની વિડીયો ક્લિપ ઝાંખી હોવા છતાં ગીતા બાલીની મસ્તી છાની નથી રહેતી.
'શ્રીમતીજી'માં પણ હસરત જયપુરીનું એક ગીત છે.
તક઼દીરને લૂટા મુઝે તક઼દીરને લૂટા, મંઝિલ પે લા કે પ્યારને બેગાના કર દિયા શ્રીમતીજી (૧૯૫૨)ગીતા દત્ત જિમ્મી
એક દિલ હઝાર જખ્મ કૈસે જી શકેંગે હમ - આગ કા દરિયા (૧૯૫૩)- તલત મહમૂદ - વિનોદ
૧૯૫૩માં રજૂ થયેલી બીના રોયને અનારકલીની ભૂમિકામાં રજૂ કરતી ફિલ્મ 'અનારકલી'નું તેનાં ગીતોને કારણે ખાસ મહત્ત્વ હતું. સી. રામચંદ્રને આ ફિલ્મનાં ગીતોએ હળવાં, પાશ્ચાત્ય તર્જોમાં બનેલાં ગીતોના સંગીતકારમાંથી એક સન્માનીય સંગીતકારનું અચૂક સ્થાન અપાવ્યું. ફિલ્મમાં એક ગીત બસંત પ્રકાશે સંગીતબધ્ધ કર્યું હતું. ફિલ્મનાં બે ગીતો શૈલેન્દ્ર અને બે ગીતો હસરત જયપુરીએ લખ્યાં એ સિવાયનાં બધાં ગીતો રાજેન્દ્ર કૃષ્ણએ લખ્યાં છે.
ઝીંદગી બેબસ હુઈ હૈ બેક઼સી કા સાથ હૈ, એક હમ હૈ ક઼ફસમેં યા ખુદાકી ઝાત હૈ
ઓ આસમાન વાલે શીક઼વા હૈ ઝીંદગીકા, સુન દાસ્તાન ગ઼મકી અફસાના બેબસી કા
હસરત જયપુરીએ લખેલ બીજું ગીત પણ તેમનાં સદાશ્રેષ્ઠ ગીતોમાં તો સ્થાન તો પામે છે, અંગતપણે મારાંપણ બેહદ પસંદ ગીતોમાં તેની એક ખાસ જગ્યા છે. એટલે એક સંગીતકારનું એક ગીત લેવાનો આપણે કરેલો નિયમ બહુ પ્રેમથી તોડવાનું ગમશે.
ઈસ ઈન્તઝાર-એ-શૌક઼ કો જનમો કી પ્યાસ હૈ, ઈક શમા જલ રહી હૈ, તો વો ભી ઉદાસ હૈ
મુહબ્બત ઐસી ધડકન હૈ જો સમજાઈ નહીં જાતી
૧૯૫૩માં હસરત જયપુરીએ લખ્યાં હોય એવી હજૂ બીજી પણ કેટલીક ફિલ્મો છે. પરંતુ 'અનારકલી'નાં આ બે ગીતો સાંભળીને હસરત જયપુરીનાં અન્ય સંગીતકારો માટેનાં ગીતાના આજના અંકમાં આપણે અહીં વિરામ લઈશું. જો કે હસરત જયપુરીનાં ગીતોની આપણી સફર તો ચાલુ જ છે....
આપણા દરેક અંકની સમાપ્તિમાં મોહમ્મદ રફીએ ગાયેલાં ગીત મૂકવાની પરંપરા અનુસાર આજે આપણે સાંભળીએ આર સી બોરાલે સંગીતબધ્ધ કરેલ, હસરત જયપુરીનું લખેલ, ફિલ્મ દર્દ-એ-દિલ(૧૯૫૩)નું ગીત
હમને દર્દ-એ-દિલકો તમન્ના બના દિયા.




આવતા મહિનાના બીજા રવિવારે આપણી યાદમાં વિસરાતાં જતાં બીજાં આવાં જ અવિસ્મરણિય ગીતો સાથે ફરી મળીશું...તમને આવાં અવિસ્મરણીય ગીતો યાદ આવે તો જરૂરથી જણાવશો……

Sunday, April 9, 2017

ચર્ચાની એરણે : ૧૯૪૮નાં ગીતો :: પ્રવેશક



સોંગ્સ ઑફ યૉર પર દર વર્ષે કોઈ એક વર્ષનાં ગીતોની થતી બહુઆયામી, ખૂબ જ રસપ્રદ અને માહિતીપ્રદ ચર્ચાની હવે પ્રસ્થાપિત થઈ ચૂકેલ પ્રણાલિમાં આ પહેલાં આપણે ૧૯૫૫, ૧૯૫૩, ૧૯૫૧ ૧૯૫૦ અને ૧૯૪૯નાં વર્ષોનાં ગીતો માણી ચૂક્યાં. એ સાંકળમાં હવે આપણી સમક્ષ ૧૯૪૮નાં ગીતની સફર કરાવતો વિહંગાવલોકન લેખ ‘Best songs of 1948: And the winners are?રજૂ થઈ ચૂક્યો છે. 


૧૯૪૮નાં ગીતોનું વિહંગાવલોકન કરી રહેલ સૉંગ્સ ઑફ યોરના ઉપરોક્ત લેખમાં આ વર્ષનાં ગીતોની બે ખાસ વિશેષતાઓ નોંધવામાં આવી છે :
એક, તો એ લતા મંગેશકરે આ વર્ષ દરમ્યાન ૪૦ જેટલાં ગીતો ગાયાં જરૂર છે, તેમાંથી દસેક ગીતોને આપણે સદાબહાર કક્ષામાં કે બે એક ને અત્યાર સુધીના શ્રેષ્ઠની કક્ષામાં પણ મૂકી શકીએ. પરંતુ પછીનાં વર્ષોમાં એ એક તરફ અને બીજાં બધાં એક તરફ એવો સાવ એકતરફી હિસાબ તો આ વર્ષમાં નથી જોવા મળતો.આમ ૧૯૪૯, ૧૯૫૦ કે ૧૯૫૧માં આપણે લતા મંગેશકર સિવાયનાં ગાયિકાઓનાં ગીતોને એક છાપરે મૂક્યાં અને લતા મંગેશકરનાં ગીતોને બીજાં છાપરાં હેઠળ મૂક્યાં તે પ્રકારે આ વર્ષ માટે પણ વર્ગીકરણ કરીશું તો પરિસ્થિતિનો સાચો કયાસ નહીં આવે.
બીજું, વિન્ટેજ એરાનો બીજો એક અર્થ એ પણ ખરો કે હવે આપણને જાણીતાં કરતાં ન જાણીતાં ગીતો વધારે સાભળવા મળશે.
આ લેખમાળાના આ પહેલાંના લેખોની જેમ, Best songs of 1948: And the winners are? માં બહુ જ પદ્ધતિસર તેમ જ રસપ્રદ રીતે૧૯૪૮નાં ગીતોનું વિહંગાવલોકન રજૂ કરાયું છે. ૧૯૪૮નાં જાણ્યાંઅજાણ્યાં ગીતોને આપણી ચર્ચાને એરણે લેતાં પહેલાં આપણે સોંગ્સ ઑફ યૉરના પ્રવેશક લેખની ધ્યાનાકર્ષક વિગતો સાથે જાણકારી મેળવી લઈએ. :
૧૯૪નાં વર્ષનાં સંગીતનાં સીમાચિહ્નો (Musical landmarks)
સુવર્ણ જયંતિ ફિલ્મ (મેલા) અને રજત જયંતિ ફિલ્મ (અનોખી અદા)ને પોતાના ભાથામાં સજાવીને નૌશાદ તેમનાં પ્રભુત્વને બીનપડકાર કક્ષાનું બનાવી રહ્યા જણાય છે. તેમના નજીકતમ પ્રતિદ્વંદી, સી. રામચંદ્ર પણ 'નદીયાકે પાર' અને 'ખીડકી' સાથે હાજર છે. ભારતથી વિદાય લેતાં પહેલાં ગુલામ હૈદરે 'શહીદ' દ્વારા પોતાની માતૃભૂમિમાટેની ચાહને એક ખાસ આભાથી નીખારી છે. ટિકિટ બારી પર ભલે બહુ સફળ ન ગણાય, પણ 'આગ' દ્વારા રાજ કપૂરની આર કે ફિલ્મ્સનું એક આગવું સ્થાન બની ગયું છે. નોંધવા લાયક ખાસ વાત એ છે કે આમાંની કોઈ ફિલ્મોમાં લતા મંગેશકરની ખાસ કોઈ હાજરી નથી જોવા મળતી.
આ ઉપરાંતનાં પોતાનો જાદૂ બરકરાર રાખી રહેલાં અન્ય ગીતો (Other important musical compositions )પણ છે, જેમ કે  -
અનિલ બિશ્વાસ
ગજરે
વીણા
હુસ્નલાલ ભગતરામ
પ્યાર કી જીત
ખેમચંદ પ્રકાશ
ઝીદ્દી
મરનેકી દુએં ક્યોં માગૂં - કિશોર કુમારનું સૌથી પહેલ વહેલું ગીત
ચંદા રે જા રે જા રે લતા મંગેશકર
ગ઼ુલામ હૈદર
ગૃહસ્થી
તેરે નાઝ ઉઠાને કો જી ચાહતા હૈ - મુકેશ, શમશાદ બેગમ
પગડી
એક તીર ચલાનેવાલેને દિલ લૂટ લિયા મુકેશ, સિતારા (કાનપુરી)
એસ ડી બર્મન
વિદ્યા
લાયી ખુશીયોંકી દુનિયા મુકેશ, સુરૈયા
પદાર્પણ (Debut)
૧૯૪૮નાં વર્ષમાં થયેલ પદાર્પણોની યાદી જોતાં જ સમજાઈ જાય કે આ વર્ષને વીન્ટેજ એરાના વિલય અને સુવર્ણા કાળના ઉદયનો ઉંબર કેમ કહેવું જોઈએ.

આશા ભોસલે - 'ચુનરીયા'નાં ગીત સાવન આયારેની એક પંક્તિ બહાના ખુશ હો કે સંગમ મનાયેનાં કોરસમાં 
કિશોર કુમારનું લતા મંગેશકર સાથેનું પહેલું યુગલ ગીત - યે કૌન આયા રે - ઝીદ્દી
પ્રેમ ધવન (ગીતકાર તરીકે) - ચંદા રે જા રે જા રે - ઝીદ્દી
આરકે ફિલ્મ્સ - આગ 
ગીતા દત્ત - લતા મંગેશકરનું પહેલું યુગલ ગીત - હર શય પે જવાની હૈ - મજબૂર
મુકેશ - લતા મંગેશકરનું પહેલું યુગલ ગીત - અબ ડરનેકી કોઈ બાત નહીં - મજબૂર
બ યાદ ના કર - અનોખા પ્યાર
ખય્યામ - શર્માજી-વર્માજીના શર્માજી, (રેહમાન) વર્માજી તેમ જ અઝીઝ ખાન સાથે  - દિલ દિલ યું યું કરતા હૈ - ગીતા દત, અઝીઝ હિન્દી - હીર રાંઝા
લતા મંગેશકરનું શમશાદ બેગમ અને મોહનતારા સાથે પહેલું (ત્રિપુટી) ગીત - ખુશીયાં મનાયે ન ક્યું હમ - કિસ્મત હમારે સાથ હૈ.. જલનેવાલે જલા કરેં - ખીડકી
સિરીન્દર કૌર - ઈતને દૂર હૈં હઝૂર કૈસે - પ્યારકી જીત
પદ્મિની - નૃત્યકાર-અભિનેત્રી તરીકે - ઉદય શંકરની ફિલ્મ 'કલ્પના'માં 
એસ મોહિંન્દર - સંગીતકાર - ફિલ્મ 'સેહરા' અને તેનાં ગીત અય દિલ ઉડા કેના ગાયક તરીકે
જાં નિસ્સાર અખ્તર ગીતકાર તરીકે 'શિકાયત'માં
સાહિર લુધ્યાનવી - ગીતકાર તરીકે 'બદલ રહી હૈ ઝીંદગી- આઝાદી કી રાહ પર
સ્નેહલ ભાટકર - સંગીતકાર તરીકે - 'સુહાગ રાત'
ભારત ભુષણ અને ગીતા બાલી - કલાકારો તરીકે - 'સુહાગ રાત'

આ વર્ષની કેટલીક ઘટનાઓ અને નાની બાબતો (Fact file and Trivia )માં રજૂ કરાયેલ, કેટલીક માહિતીપ્રદ, અને કંઇક અંશે પંચાતીયા, વાતો પણ આ વર્ષનાં ગીતો માટેના રસને ઘૂંટવામાં પોતાનો ફાળો નોંધાવે છે-
મીના કપૂરે ગાયેલાં પાંચ ગીતો લતા મંગેશકરના અવાજમાં ફરીથી રેકર્ડ કરાયાં
લીલા ચીટણીસ પહેલી વાર માની ભૂમિકામાં 'શહીદ'માં
મોહમ્મદ રફી 'શહીદ'નાં ગીત વતનકી રાહમેં વતન કે નૌજવાં શહીદ હોમાં ધ્વજ ઉંચકનારની ભૂમિકામાં અમીરબાઈ કર્ણાટકીએ એમની કારકીર્દીમાં માટે માત્ર એક જ વાર ('શહનાઝ' માટે)સંગીત નિર્દેશિકાની ભૂમિકામાં
વિદ્યા નાથ શેઠ  નૃત્યપ્રધાન ફિલ્મ 'રપલેખા'માં પાંચ ગીતોના ગાયક તરીકે, જેમાણું એ ગીતની ધુન પણ તેમની પોતાની
યાદગાર ગીતોની યાદી (List Of Memorable Songs ) માં ૧૯૪૮નાં વર્ષમાં યાદગાર કહી શકાય એવાં બધાં જ ગીતો, સંગીતકારો , ગાયકો અને ફિલ્મોને સ્થાન મળ્યું છે. આ ગીતોને તેમની યુટ્યુબ લિંક સાથે -   Memorable Songs of 1948- મેં અલગથી સંગ્રહિત  કરેલ છે. 
૧૯૪૮નાં ખાસ ગીતોની એક ખાસ ખાસીયત એ કહી શકાય કે એ ગીતો નવી દિશાની કેડી કંડારવા સાથે પોતાનું આગવી છાપ પણ મૂકી જાય છે. આપણે આ ગીતોને Memorable Songs of 1948ની અલગ તારવેલ યાદી સાથે જ લઈ લીધાં છે.
ગત  વર્ષે આપણે સૉન્ગ્સ ઑફ યૉરપરની ૧૯૫૦નાં વર્ષનાં ગીતોને વિગતે ચર્ચાની એરણે લીધાં હતાં. એ પહેલાં ૧૯૫૧નાં વર્ષનાં ગીતોની વાત પણ આપણે કરી હતી. આ વર્ષે એ જ રીતે ૧૯૪૯નાં ગીતોને સાંભળીશું. મૂળ લેખમાં રજૂ કરાયેલ ૧૫૭ ગીતોમાંથી જે ગીતો આજે પણ લોક જીભે જ છે એવાં ગીતોને આપણે આ વિગતે ચર્ચાનાં એરણે લેવાને બદલે  જૂદા પરિપ્રેક્ષ્ય મુજબની સમીક્ષા કરતી વખતે આવરી લઈશું.
હવે પછી આપણે ૧૯૪૮નાં ગીતોને હંમેશ મુજબ
શ્રેષ્ઠ પુરુષ-પાર્શ્વગાયક
શ્રેષ્ઠ સ્રી-પાર્શ્વગાયિકા
અન્ય પાર્શ્વગાયિકાઓનાં ગીતો
લતા મંગેશકરનાં ગીતો
શ્રેષ્ઠ યુગલ ગીત, અને
શ્રેષ્ઠ સંગીતકાર
                 ના આયામોના પરિપ્રેક્ષ્યમાં ચર્ચાની એરણે લઈશું. સમગ્ર ચર્ચા દરમ્યાન જે ગીત (મારા માટે) સાવ અજાણ છે કે બહુ જ ઓછું સાંભળેલ છે તેની તો વિડીયો ક્લિપ મૂકીશું. જે ગીતો ત્યારે (અને અત્યારે પણ) જાણીતાં છે એવાં ગીતોની યુટ્યુબ પરની હાયપરલિંક કરેલ છે.
તો આવો , સાથે મળીને ૧૯૪૮નાં જાણીતાં અને ઓછાં જાણીતાં ગીતોની સફર પર નીકળી પડીએ......